Radyo dalgaları nasıl yayılır? Yer dalgası ve iyonosfer
Bir sinyal neden bazen 10 km gider, bazen başka bir kıtaya ulaşır? Görüş hattı, yer dalgası, iyonosfer ve günlük değişimleri sade bir dille anlatıyoruz.
Bu yazıdan sonra VHF'nin neden kısa, kısa dalganın neden uzun mesafe gittiğini ve bunun gün içinde neden değiştiğini bileceksin.
Üç yol
Radyo dalgası vericiden alıcıya üç yoldan ulaşabilir:
- Doğrudan dalga: antenden antene düz çizgiyle. VHF ve UHF'nin ana yolu budur.
- Yer dalgası: yeryüzünü takip ederek. Düşük frekanslarda güçlüdür, frekans arttıkça çabuk söner.
- Gök dalgası: atmosferin üst katmanından yansıyarak. Kısa dalgada binlerce kilometre böyle aşılır.
Görüş hattı: VHF ve UHF
2 metre ve 70 santimde dalga kabaca ışık gibi gider. Tepeler ve binalar onu durdurur, dünyanın eğriliği sınır koyar. Bu yüzden yükseklik her şeydir. Menzil yazısında radyo ufkunu hesaplamıştık.
Bazen hava koşulları VHF sinyalini normalden çok uzağa taşır. Sıcak ve durgun havada, özellikle deniz üstünde, sinyal atmosferdeki katmanlar boyunca ilerleyebilir. Buna troposferik yayılım denir; telsizciler bu günleri sever.
İyonosfer: gökyüzünün aynası
Yerden yaklaşık 60 ile 400 km yukarıda, güneş ışığıyla elektrik yüklenmiş bir katman vardır: iyonosfer. Kısa dalga sinyalleri bu katmana çarpıp yeryüzüne geri döner. Sonra yerden yeniden yansıyıp birkaç sıçrayışla dünyanın öbür ucuna ulaşabilir.
İyonosferin kaç frekansı yansıtacağı güneşe bağlıdır:
- Gündüz güneş iyonosferi güçlendirir; yüksek frekanslar (14 MHz ve üstü) uzağa gider.
- Gece iyonosfer zayıflar; düşük frekanslar (7 MHz ve altı) uzağa gider.
- Güneş lekesi çevrimi yaklaşık 11 yıldır. Güneşin aktif yıllarında yüksek kısa dalga bantları çok canlı olur.
Akşam 40 metrede Avrupa'yı duymanın sebebi budur.
Ölü bölge
Kısa dalgada bazen yakındaki istasyonu duyamaz, uzaktakini duyarsın. Yer dalgası sönmüştür, gök dalgası ise daha ileriye düşmüştür. Aradaki boşluğa ölü bölge denir.
VHF neden iyonosferden dönmez?
Frekans arttıkça dalga iyonosferi delip uzaya gider. 2 metre ve 70 santim sinyalleri çoğu zaman geri dönmez. Bu yüzden uydularla iletişim için bu bantlar kullanılır: sinyal uzaya rahatça ulaşır.
Şimdi sen dene
WebSDR'da aynı akşam 20 metreyi (14 MHz) ve 40 metreyi (7 MHz) dinle. Saat ilerledikçe hangisinin sustuğunu, hangisinin canlandığını not et.
Akılda kalsın
- VHF ve UHF görüş hattında gider; yükseklik belirleyicidir.
- Kısa dalga iyonosferden yansıyıp kıtaları aşar.
- Gündüz yüksek, gece düşük kısa dalga frekansları uzağa gider.
- VHF iyonosferi delip geçer; uydular için bu yüzden uygundur.
Kaynaklar
- Sınav kapsamı "dalga yayılımı, iyonosfer, günlük değişiklikler": MEB e-Sınav Kılavuzu 2026, Ek-1 · okundu 2026-11-10